Teks Lontar
Kalaning kali yuga bhumi, Dewata matinggal, ginantiyaning bhuta sabhumi, wwang sama kasurupan bhuta, bawur ikang jagat, perang sumelur, ratu masatru ratu, gering tan pegat, ngendah laraning wwang, gumigil, panes, uyang akweh mati desa tepining tasik, tambeyaning ngutah missing, kadadak mati, mantra usadha punah, panditha bingung, wedha, puja tanpa caya, away tan prayatna sang bujangga aji ngawe kahayuwaning rat, dandan akena watek pandita aji, anguncaraken wedha, angunduraken gering sasab marana. Sang panditha Siwa angelaraken Akasa Astawa, Sang Panditha Budha angelaraken Bayu Astawa, Sang Panditha Byuh sisiya, angelaraken Teja Sedana, Widyania :
• Suci
3 soroh, Sasayut Dirgha Yusa Bhumi, pras, penyeneng, mapanggungan ring kayangan
ratu, lukat ikiang bhumi antuk Homa Tirtha, dulurania Nawa Ratna utawi
paideran.
• Jadma
kabeh kon ngabakti nunas hurip.
• Malih
macaru selawang-lawang, sega punjungan, maiwak bawi ingolah urab bang, putih,
lembat, asem.
• Ring sanggah paomahan sowang haturan ring Hyang, punjung putih kuning, pateh sowang, ring sor, segehan 5 tanding, iwak bawang jahe
Caru ika mesanggah cukcuk, genahang ring singgahing lawang
tengen, mapenjor carang tiying gading, makober putih masurat Ganapathi, mwang
bajra, cakra, danda, naga pasha, trisula, pangangenia , mantraniya :
- Pukulun
Paduka Bhatara Ghana Pathi, manusa paduka Bhatara nunas urip, tan ketama gering
kameranan, perangen, tadahen, unduraken sarwa bhuta, sasab marana kabeh, yan
sidha waras, anak, sanak, putu, rabining nghulun, nghulun angaturaken saji,
tingkah widyagana, umungguh sanggar akasa.
- Ong
namastute Ghanapathi, sarwa wighna winasanam, sarwa karya presidantu, sarwa
marana wicitram.
Yan tepet denia angelaraken, adoh tang sasab marana ring desa
ika. Nihan Ling Bhatara Putranjaya ring
Besakih. Ngaran, Uduh Sang Aji Bali, yatna sira angemit praja mandala,
mwang bakti sira ring sarwa dewa. Yan hana wwang ring nagara karma kena lara
cukil daki, gering ne tan wenang sambat, jadmane mangkana kena upadrawa olig
dewata. Hayuwa ring desa karma genahnia. Yan sira ratu tan manituhu ring
pawarahku, aku mulih ring giri Mahameru ring yawa, angadakaken gring sasab
marana, ring sarwa jagat, mangkana ling Bhatara Widhi sastra.
Mwah yan hana punggawa, ratu ring Bali madya, yan sira nora
magawe tawur agung, ring panguluning jagat ring Besakih, ngangken lima, dasa
tahun, ngamanca wali karma, wastu guminira kali tan pegat, marana kweh,
katekaning dipania,majengilan ring kadang panunggalan, masatru-satru lawan
kadangnia, yadin hana mengarcana aku, tan mantuka ke kayangan Besakih, mantuk
ring Giri Mahameru, tan kayun aku ring manusa loka, apan pangjadman Sang kala
Katung metu tingkahing kemaranan, rebat tan tulungan, akweh mati, tan mandi
sarwa wisadha. Pakwik ikang wwang mitahen lara, gering sakuwu-kuwu, angengsal ring
kawunia, Sang Hyang ning Ukir aweh lara, katur ring Bhatara Surya loka,
malingga ring luhuring akasa. Ida Bhatara Drawarsi niwakan gering kameranan,
wisya maawak angin, mretha mawak wisya, ngawisyaning ring madya loka. Hyang
ning ukir ngawa tang sasab saking Yawa Jambu Dwipa, umahing sasab ring guwa
matakep, metuwaken giha de Bhatara, mampeh ikang sasab kabeh mahelar pawana,
mawisya gni, hana saharsa kwehnia, anadah manusa, Bhatara yamma dadi niwakang
sasab, hana sipat Bhatara Yama ring Bhatara kabeh, mawit sang numadi matuwuh I
janma mati, yatika wenang ngaturan Guru Piduka, luwirnia:
• Tumpeng
guiru abungkul
• Sesayut
pengambeyan
• Pras
penyeneng
• Sesantun
den agenep
• Sodan
mekembaran putih kuning
Penangkebnia masasayut Dirgha Yusa Bhumi, ika panulak gering
kemeranan, kebaya pati.
Yaning Sasik kenem tekaning lindu, gering kameranan, rebat
tan tulungan, akweh mati. Bhatara Surya aweh lara, Bhatara Brahma Ngunggag
ngaran, sasab metu saking Bhatara Surya, pakuwik ikang wusang lara kepanesan.
Wenang jadmane kabeh ngaturan pengenteg urip ring kayangan, ring sanggar,
masedana :
• Canang
daksina, sekarnia putih
• Sodan
putih kuning mekembaran
• Canang apasang sekarnia putih kuning
Yaning Sasih ka Pitu tekaning lindu, perang sumelur. Sasih
kawulu linuh, gering kedadak, muntah missing, akweh mati. Yaning Cetra linuh,
kumbeng ikang rat, nghulun matinggal ring tuhannia. Yaning Kadasa linuh, hayu
ikang rat, pengadeg bhatara mahyang ring manusa. Yesta linuh, gering lumarap,
mati tan tulungan, Yaning kapat, kalmia lindu. Pengatag dewata tumurun ke
manusa loka, mahyang ring manusa, yowana ikang asing tamdur dadi, sang ratu
dharma rahayu.
Nihan Ling Bhatara
Swamandala, ngaran, ring sang bhupalakaning rat, ngawe uriping bhuwana,
rikalaning bhumi kena gering, jara merana, saluiring gering, akweh wwang mati,
away maren mapinunas ring Sang Hyang Bhagawathi. Pangerihine manunas nuju sasih
kalmia, kenem, kapitu, kawulu. Uwus ring kasangha, tawur agung. Aturan ring
sowing-sowang:
• Daksina
• Suci
• Peras
• Pangkonan
• Iwak
bawi ingolah dena sangkep.
Sejadmane sami ngaturan pranian, satuhuk hangken sasih
kalmia, kanem, kapitu, kawulu, ring Bale Agung, Puseh, Dalem. Mangkana ling
sastra Swamanala.
Yan mangkana phalania madoh ikang gering kameranan, hana
Bhatara icca nawengin desa ika. Yan nora mangkana, uwug ikang rat, manusa lok
kapapag gering kameranan, apan kali yugha bhumi, dewa maraga bhuta, tan sida
macaru, maba caru maha mahelar, mangkana ling Bhatara ring Sang Bhuta Pangawan.
Endah warna Bhuta Pangawan, ageng wenang, alit wenang, surup ring pangan
kinuming manusa. Yan sira Aji Bali makertiyang gumi rahayu, teka wenang
ngaturan guru piduka, mapinunas uriping jagat Hyang Ukir malingga ring Besakih,
wenang ngaturan karya Manca Wali Krama, mwang Sang Hyang Sagara, ring huluning
danu teka wenang ngaturan karya Melabuh Gentuh, rahayu ikang rat.
Yan nora mangkana, rug ikang rat, sabhuwana sapunpunan teka
wenang nunas urip ring Bhatara Drawarsi ring Bhatar Hyanging Ukir ring Bali mwang
ring Hyang Baruna :
• Katipat
kelanan
• Dampulan
• Salaran
itik
• Ayam
Tiwakan ring samudra, mwah ring panguluning setra ngaturan
guru piduka. Yan sampun mangkana, tiwakan caru labaning bhuta mwang sasab
merana, yan during mangkana tan wenang tibakin caru, I bhuta sumangkin rusuh,
reh during mapinunas ring Bhatara catur, mangkana kajaring Widhi sastra.
Nihan Tingkahing
Gering Kemeranan,
ngaran,
gumigil, kebus nguyang, rebah tan tulungan, ring desadesa manusa mati, Sang Hyang Baruna maweh lara, caru:
• Katipat
bantal
• Jaja
Kuskus
• Masorohan
den agenep
Katur ring Sang Hyang Segara, mantra :
Pukulun
Sang Hyang Ratnangkara, Sang Hyang Sagara geni, manusan ira mapinunas urip,
buktinen sajin ira denabecik.
Sasih kanem tekaning gering ngebus tan tulungen, akweh mati
kameranan, Bhatara Akasa maweh lara, carunia :
• Iwak
bawi aji 40, ingolah denasangkep
• Nasi
punjungan 4 tanding
Acaru ring sowang-sowang. Sasih kapitu tekaning gering,
saluiring larania Bhatara Guru aweh lara, carunia:
• Sega
manca warna
• Iwak
ayam brumbun ingolah den asangkep
• Cinaruk
akena ring sema sana
Sasih kawulu tekaning lindu, mwang Sasih kapat tekaning
lindu, titir ikang lindu pengatag marana ring desa desa, ring Negara kabeh,
saking Bhatara Surya angwe lara mwah Bhatara Bharuna. Bhatara Hyang Ning Ukir,
ika sami ngawetwang sasab. Yan mahyun sira kadirgayusan, Aida Bhatar Tiga
tunasin urip manusane kabeh mwang uriping rak kabeh. Wenang mecaru sarwa pasu,
wus mangkana asu maka caru, sarwa mahelar caru I Bhuta Gagak macucuk geni
ngaran, caru sarwa pasune ring I Bhuta Ulu Barong ngaran, caru baberes, caru I
Bhuta Ulu Singa ngaran, sasab ring Manusa Sang Hyang Kalantaka Mretyu Jiwa
anawut uriping Manusa.
Nihan Widhi Sastra
saking Niti Drawa Rsi, ngaran, Sang Hyang Drawa Rsi sira ta mustikaning
Dewa ametening jagat, mwang uriping jagat, tan kawara oleh Bhatara mwang Dewata
ring Martyaloka sahananing Dewata Nawa Sanga, Panca Dewata, Catur Dewata, Tri
Purusa, Asing Dewata, apan Hyang ring rasa tala, yadin prasada, Padmasana, Meru
kunang kakawasa den ira Bhatara Drawa Rsi. Mungguhing Swarga Loka, sira
jiwaning Dewata kabeh, sira umider laksananing Bhatara Surya Candra ring purwa
daksina, Pascima mwang Utara. Sira maraga sepat ning Bhumi ala ayu, sira marupa
warna teja, sira maraga tirtha, sira maraga rupaning ageni, sira nitah Bhatara
kabeh, Hyang Brahma, Hyang Wisnu, Hyang Iswara, Hyang Siwa, Sadha Siwa, Parama
Siwa, maraga titah, karana hana metu Widhi Sastra. Ketama de Mpu Yogi Swara,
ritata kramaning dadi Manusa, utama Wangsa panenggeking Jagat, tuten sahelwan
Brata Warsa, tak kalaning teka Kaliyuganing Jagat, perang sumelur gering akweh
mati, maha baya wikang rat, salah wetu, salah rupa ika angadakaken gering
mageng, akweh paparitaning jagat, ndi angajaraken durmanggalaning jagat, sira
Bhatara Drawa Rsi, sangka yang kalemahan sarining amerta, Bhatara Baruna olih
manusa, sagumi tekaning Kahyangan ira ring Martya Loka, tan pegat kali dening
letuh soang-soang sudosa linebok akening Samudra.
Mangkana Prawertining Sang Ratu ring Maya padha kaplepek
kabeh, weci palungguh ira Bhatara Baruna mahyun kaparatista Sang Hyang Sagara
lamakane sidha telas letuh Kahyangan ira Bhatara Baruna. Hana tinitah dening
Bhatara Drawa Rsi upakaryane :
• Malabuh
gentuh
• Guling
babangkit
• Matiti
mamah
• Wadwa
sapalaken
• Makadi
tingkahoing upakara paselang
• Guling
babangkit ring apdudusan asoroh
• Guling
babangkit katur Kasagara asoroh, madilur tegen tegenan, matebasan maadan-adan
• Madudus
agung, ngadegang sanggar tawang rong telu, ri tepi sirining Negara, nedunan
pangadegan Widhi ring Sagara, sabumu sapumpunan ira sowing ika katur ring
tengahing segara lebok akena kabeh ke segara luwirnya :
• Itik
• Ayam
• Wedus
• Celeng
• Sapi
• Tegen-tegenan
• Suci
• Daksina
• Tebasan
• Pras.
Malih caru ring areping Sanggar tawang :
• Kebo
kinelet, dagingnya olah dadi 40 tanding, saha seganya 40
• Asu
bang bungkem
• Sate
manca warna
• Itik
belang kalung.
Sami ring are3ping sanggar tawang, sanw ngajegin karya
Pandhita Bhuda ring paselang, mangkana kramaning sang Ratu astiti bhakti ring
Hyang Arnawa, rahayu ikang rat kabeh.
Yan tan mangkana, yadin Sang adruwe Bhumi ayasa, abrata puput
upakara ring kenteling bhawana, yan tan terus makirti ring Sang Hyang Arnawa,
ring rebah ikang rat, kroda Hyang Baruna, Hyang Kala Sinya, Hyang Mina Rodra,
Hyang Naga Raja, Hyang Lembhu Ana, sira anyemburaken wisya saking telenging
samudra, gering pantara antu grubug, metu kali-kali, tan pegat laraning wwang,
gering kedak mati, mwang kena upas bruang, tan sidha tinambanan, asing pangan
kinum kena wisya, rug ikang jagat, makweh siptaning wwang mati, kena agering
mangkana. Yan Sang Ratu tan hana mahayu Sang Hyang Sagara, apan Sang Hyang
Sagara uriping rat kabeh, mangkana kajaring haji ling Sang Hyang Drawa Rsi
mungguhing aji.
Nihang
paparitaning Bhumi rusak, amangguh baya Sang Ratu, ngaran, ana siptaning
bhumi, apa ta lwirnya :
1. Yan
hana saluwirng salah wetu, salah rupa sring wetuning mangkan ika cihnaning
jagat rusak
2. Salah
karma akweh netan wenang winenang aken.
3. Gring
kabaya-baya ikang rat
4. Ideping
wang tan trepti bhakti ring Tuhan
5. Receh
ikang Negara
6. Sang
Prabhu anguluring idep
7. Kanuwuhan
asing kinarsa manesing rat
8. Wadwa
pada meweh ring daging, mwang ring laku antuk pakeni kenining wang
9. Pakwuik
sajatmane naraka
10. Ideping
tuha satata ngarcana gawe.
11. Kaindrian
Sang Juru, momo moho lobha ri pikolih
12. rusak
ikang gumi, aru hara ikang rat 13. kulang kaling idep ikang wang
14. gering tan pegat.
Yadiapi karyanan pangaci pamayuh bhumi, tan sida dening
upakara, apan Sang Hyang Karegedang olih Bhuta sarwa saji katur ring Widhi
kacecebang dening leteh, Dewa Bhatara mur sakling Kahyangn tan suka mahyang
ring bhumi ika, sarwa Bhuta mawak Dewa, Dewa mawak Kala mangaru beda ring
Bhumi, gawenang pacaru, suka ya amukti caru dadi sumingkin jenek ya amukti
caru, nora suka agingsir, geringe tan hana rarad, apan tan hana panundunf dakti
weda mantra tan mandhi, mangkan linging Widhi Sastra.
Iki Laraning Jagat Rusak wit pidukan Bhatara, maling Bhatar
Drawa Rsi, malinggih sira ri luhuring akasa, Sang Hyang Anatasana alungguh ring
Astapala, pada duhka Sang Anganda Bhuwana. Tekaning Kali yuga Sang Hara
bhumi,
1. Brahma
Murti
2. sarwa
Bhuta pisaca Gana pada dadi Manusa
3. oreg
ikang rat
4. tan
patutur ikang wang,
5. tas
kara magalak
6. asing
wang amada-mada Tuhannya
7. wang
pramada ring Linggan Sang Hyang Dharma
8. metu
paparisaning bhumi rusak
9. sarwa
sato pinakulakinya
10. salah
rupa
11. salah
karma
12. Sang
Sadaka salah idep
13. Hana
pralaya tan pawanan
14. Lindu
titir wang amaten matenin wang
15. Tan
yogya lakinya anggen laki
16. Tan
katenger dening wang
17. Cok
baksa idep ikang wang
18. Mantra
tan sida lumarap ikang Wisya marana
Ika pracihna letruh ikang rat campur tikang rasa tala duhka
Sang Hyang Antabhoga, katapak gigirnya, molah untutnya Sang Hyang Antabhoga.
Gumeter ikang rat, angaji aken alaning jagat mwang Sang Hyang Luhuring Akasa,
paduka Bhatara Drawa Rsi, sira mustikaning Dewa, sira sinembah Dewata kabeh,
sira uriping Dewata jabeh, sira umider laku Bhatara Surya ring Akasa, mangetan
mangu sadha Kala duhka manuon ikang rat, arep amuburaken tang Bhawana mwang
Manusa ring rasa tala, angantining Dewata angadeg ring martya Loka, teken
dipaning jagat ring Manusa padha apan ikang wang kabeh pan jatman Sang Kala
Katumg, tan hana wanginya tekaning Surya Loka. Mwang Bharuna astawa kaplepekan
letuh weci, mwang lemeh dening wang pada pataka, tan hana mahening ikang
armawa, mageleng Bhatara Drawa Rsi wureban langkap ira, maka tungtunging astra
wisya Kala Kuta, tiniwakaken ring Manusa padha matemahan Raksasa, Bhuta,
Bragala, Hantu tanpawak, ya masarira angin, kadi widhu rupanya hawa, marupa
toya, sira angadakaken gring grubug kadadak mati, ika ngaran grubug Antu prana,
maenggal mati angambet jiwa ridaleming anggannya, pinangan olih I Bhuta
Bragala, Bhuta ika wenang ganal wenang alit sira maawak suksma, sira angunduh
dagimh jajeron wang agering, amitaken ring Kala Yamadhipati, ngabakti sira
apanunas urip ring paduka Bhatara Drawa Rsi ring luhuring akasa, bantennya :
• Suci
laksana 2 soroh
• Maduluran
suci maiwak itik putih jambul
• Iwak
itik putih
• Ajuman
putih kuning makembaran, iwaknya sarwa suci, mwah sadulurannya kabeh, panastan
cecepan sajeng dena suci
• Rantasan
sapengangge, panca rupa, pasucian.
Banten ika gawenang panggungan tegehnya 6 (enam) depa,
magenah ring pangabaktyaning Sang Ratu.
Malih ring sor, guling babangkit dena genep, malih caru ring
natar iwak bawi aji 900 olah dena genep, pada 99 tanding, ilihakena ring
panggungan ika.
Ulu bawi ring ten malih iwak masya olah dena genep dadiyang
80 tanding segannya, sengkwinya pada 80, mastakaning mahisa ring tengah.
Malih caru banteng ingolah dena genep dadi 60 tanding,
mastakanya di tengah, maduluran iwak sawah iwak sagara iwak gunung.
Malih iewak mesi olah dena genep dadi 40 tanding mastakanya
di tengah. Malih asu bang bungkem masambleh, ayam wiring masambleh, nasi sokan
tuwak aberuk segeh agung pras panyeneng, jinah panukun jiwa aketi (1000 ribu)
Malih Sanganing pangawangan ika
wenang Sang
Pandhita anglaraken Wedha Druwa Astawa (Bhatara Luhuring
Akasa), Brahmana Bhuda anglaraken Wedha Ananta Bhoga Astawa. Malih caru ring
sor sira sengguhu angasreni dening puja Purwa Bhumi pangataging Bhuta.
Iki
pamunah Gring Kamranan, wang akweh mati, ngaran, carunya :
1. Katipat
kelanan katur ring sagara
2. Madulur
tegen-tegenan
3. Salaran
bebek, siyap dena sangkep
4. Suci
asoroh mwang sorohan, tiwakan ring sagara
5. Ring
sanggar tutuwan masuci 2 soroh dururan sasayut pangambeyan, pras, panyeneng,
sesantun panukun jiwa, artha 6.600.
Sejatmane kabeh ngaturan katipat sowing-sowang katu ring
Sagara nunas kadirga yusan. Mangkana linging Widhi Sastra saking niti Bhatara
Drawa Rsi aweh nugraha uriping rat kabeh, mangkana ketama de nira Mpu Kuturan
saking Majepahit.
Nihan tingkahing Gumi
rusak, ngaran, Bhatara Putra Jaya mantuking Sumeru, Sang Hyang Basukih
mantuk kasegara maraga Sang Hyang Bharuna, padha ngemetuang sasab marana,
Bhatara Putra Jaya ngametwang Bhuta Amanca Warna pada suksma maawak Bayu Bajra
Nala, arambut Geni akanaka niyaganjira wresani, sumurup ring angganing wang
pejah kena sasab, Bhuta ika wenang Agung wenang Alit yan kasiratin wisa ika
ring Jeroning Kuta anggannya, metu Gring Kamranan, gumigil, panes kasiratan,
mangkana puketing wang kena gering sasab Brahma.
Sasab ikang metu saking Bhatar Bharuna ngaran, Bhuta Mahulu
Naga, tan sapira Kenya ngawetuwang sasab pangering saksana mati. Sasab metu
saking Surya Loka arupa Garuda ngibeking Antariksa. Ika ngewetuang sasab marupa
hudan ageni. Yang hana Manusa kasiratan dening hudan wisya ika, metu laraning
wang kebus kapati-pati, rebah tan tulungan, wang kena gering mangkana, meh
pejah ya, gering ika tan wenang caruning.
Yan caruning sumingkin ya ngarusuh, maka carunya manusa
sagumi.
Sasab mrana metu saking Bhatara
Yama, Bhuta Angga Rare ngaran, tan sakwehnya marupa angin manut angkihaning
Manusa, manyusup ring garbha, amangan jajeroning Manusa, metu gering Utah
missing mati ladadak tan kena tinulung, mangkan kajaring Widhi
Sastra.
Mangke wenang Sang Aji Bali mwang watek punggawa ngarcana
Bhatara Siwa Raditya, Bhatara Siwa Geni, Bhatara Giri Jagat Natha, mwang
pengamben Bhatara Putra Jaya, makadi Sang Hyang Basukih, mangda sweca ngurip
Manusa padha, daging upakaranya :
• Sesayut
pangambeyan
• Pras
• Panyeneng
• Rayunan
putih kuning • Sesayut
Dirga Yusa Bhumi.
Mapinunas ngarcana Bhatara Putra Jaya ring kayangan meru ring
Besakih, mapinunas ring Bhatara Surya, ngarcana ring Sang Hyang Akasa,
mapinunas ring Bhatara Besakih, ngarcana ring Pangawangan. Pinunase ring
Bhatara Bharuna arcane tengahing Segara, pinunase ring Bhatara Yama ngarcana
ring Setra Agung, padha masuci, medaksina. Sejatmane kabeh ngaturang sasayut
pageh tuwuh sowing-sowang, sodaan
canang. Bhatara Catur ika tunasicain mangda nguripang rat kabeh.
Samangkana Bhatara Akasa mangajaraken mungguhing Widhi Sastra katama desang Aji
Bali ring kina-kina.
Nihan manih Widhi
Sastra saking niti Sang Hyang Swamanadala, ngaran, ling Sang Hyang Surya
ring Akasa, ketama dening Ratu kina-kina jumeneng ring ghumi Bharata Warsa
ritatkalaning bhumi Kali Yuga:
1. Ratu
mamusuh-musuhang lawan padha Ratu
2. Numbing
ikang rat
3. Tan
hana tunggal rumakseng bhawana
4. Obah
ikang nagara
5. Gering
kamranan tan pegat
6. Rebah
ikang rat
7. Wanbg
kataman gering tan pegat
8. Makweh
mati ring tekan gering
Samangkana ring ghumi nika Sang Ratu, ayuwa wineh anyekeh
sawa ring grehe Desa karma, pendem sowing, manista, madya, utama wangsa pendem
juga. Sawa ne tan wenang pendem Pandhita, age binasam ayuwa suwe ring grehe
desa pakraman. Sakane tan wenang Pandhita pendem, apan sang Pandhita rumaga
Surya, maraga Geni. Yan kedeh Sang Natha Ratu mamendem Sang Pandhita, kene upa
drawa dening Widhi Sastra tekeng bhawana agung mwang ratnya pejah, panes ikang
rat, mawetu kali mwang grubug ikang Negara, aje pisan amendem Sang Pandhita
ila-ila dahat.
Mwah yan hana Pamangku Widhi yan nora mapod gala, pendem
juga. Yan nora mapendem, muemuksah ikang sarwa Dewa lan tan kahyun mahyang ring
desa ika. Mantuka pwa sira ring Swarga, sahananing marana lumrah manyusaring
kadatwan Sang Ratu, rehing kaletehan Sawa, suka girang sarwa Bhuta amangan
Manusa, sarwa Bhuta Gana, Pisaca, Dengen, girang angambu kunapa, mur ikang
sarwa Dewa umantuk maring swarga, Surya Loka Sang Ratu kataman lari olih para
Dewata. Sang Hyang ning Ukir, Sang Hyang ning Meru, Sang Hyang ning Prasada.
Wetning watek Bhuta sumbrah manusa, watek sasab sami padha maumah ring
kahyangan Ratu, Sang Ngawinaya ring desa ika tan wenang angekes Sawa ring desa
graham ika. Pendem juga ring Setra.
Ne tan wenang pendem Pandhita juga, yadiyan pamongmomg Dewa
mwang pamangku Widhi, yan during masurud ayu, yan tekaning gering kamran
patinya wenang pendem juga, yadiyan kesatriya, Brahmana wulaka, teka pendem.
Yan tan mapendem, palannya tan pegat gring, mangkana ling Sang Hyang Swamandala
mungguwing Sastra.
Mwang yan hana Kahyangan Brahmana mwang Sang Ratu, yan hana
Pratima Bhatara ring Kahyangan ika, masanding umahnya, parek tan peselat rurung
utami marga tatkalaning kematian demangku Bhatara, age Prateka juga, aje liwar
ring salek, sapta dinten swennya. Yan hana kahalaning jaga kinuan desa Sang
Ratu ngadoh aken anyekah Wangke ika, mangda tan kararaban Kahyangan ika, yan
marek ring Pretiman Bhatara, juga doh aken nyekeh Wangke.
Yan ganti preteka Sawa, tan wenang mulih ring umahnya, aje de
Mangku anyekeh Sawa ring umahnya, suwe lemeh kahyangan ira Sang Ratu, tan
kapegatan gering, reh de Mangku angungkung cemer parek. Yan sira manyekeh
Wangke wenang maselat rurung, de Mangku kena cemer 5 dina, yan liwat, wenang de
Mangku ulah-ulih kahyangan Ratu, wenang de Mangku ngaturan pasucian ring
Widhi.
Yan de Mangku anyekeh Wangke ring umahnya, salawase de Mangku
tan wenang ulah-ulih ring kahyangan, yan tan wus tutug binasmi, de Mangku kene
cuntaka, tan wenang de Mangku ring kahyangan.
Mwang yan tekaning gering kamranan rebah akweh mat, wang
sadesa ayuwa amreteka Sawa, tika pendem ring setra sawanya, sawa kabeh nista,
madya, utama. Yadyan pamongmong Widhi sane durung katapak olih Sang Pandhita,
twi masurud ayu, teka pendem juga ring setra, ne tan wenang pendem Sang
Brahmana Pandhita juga.
Samangkana ling Bhatara Putra Jaya
ring Besakih, ayuwa Sang Ratu ring Bali amurug kajaring Sastra iki, palanya mur
ikang Widhi, mantuk ring Giri Sumeru, amwak aken upa drawa ring Sang Ratu Bali
maweweh gring kamranan tan pegat, ring rebah ikang rat. Mangkana ujaring Sastra
saking Mpu Kuturan ring Majapahit.
Nihan
pravaru desanira Sang Ratu katiben durmanggala, luwirnya :
1. Yan
hana Hyang Lalah umanjing ring kedatong Sang Ratu, tur nginem we rikalaning
hudan. Ika cihna alpayusa, rusak Sang Ratu agawe pinahayu pilihya kadirgayusan,
ayuwa angliwar ring pitung eri, anglaraken caru yan liwar ring 7 eri tan
prasida moktah tang wigna, mangkana ujaring Sastra. Maka pracarunya :
o Ngadegaken sanggar tawang rong 3 ring kadatwan
Sang Ratu, mapanggungan agung, guling pabangkit agung, munggah suci 7 soroh
dena genep.
o Caru ring sor maguling pabangkit dena sangkep,
carunya : kebo, sampi, kambing, angsa, bebek blang kalung, sate nawa warna,
tingkah kadi tawur agung, mangkana kramanya
2. Mwah
yan hana kidang manjangan singgah malayu umanjing ring umah, maider larinya,
ika angajaraken jagat ala dahat cihnaning jagat mwang jatmannya katadah Kala.
Kramaning ikidang tinitah de Sang Hyang Kali Yuganing Jagat kon manjing ring
desa ika, apan desa ika tanpa jiwa, tuliya kanana maha Durgama. Yan tan
pinahayu satata wigna desa ika apa laksananya : majengilan lawan roangnya,
gorok ginorok lawan kadangnya, metemahan rusak desa ika, reh sampun kacatreng
Kala. Age pamahayu luwirnya
:
o Angadegaken
sanggar rong 3, munggah suci dena genep, sapratingkahing madudus agung.
o Caru ring sor tingkahing manca sanak dena genep, genahing acaru ring Catuspataning desa ika.
o Ring
Kahyangan Dalem,
Puseh, Bale Agunh ngaturan pangenteg luwirnya : suci,
daksina, pras, panyeneng, pangambeyan, rayunan, maduluran pangambeyan
prayascita lis durmanggala ngaturan tirta gamana ring Bhatara sami.
Sajatmane sami sowing padha matirta. Mwang pakaranganya
sami padha rauh kaumahnya siratin tirta. Age pinahayu ajeliwar saking salek,
sudha letuhing ghumi, ayuwa Sang Praja rak saking rat tan prayatna ngamong
Negara, ngawe kahayuan ikang Bhawana. Mangkana tatakramaning Ratu.
3. Malih
yan katon utpata ring kahyangan Sang Ratu makadi katunuan api tan pantara,
mwang karubuhan kayu agung ika makatengeraning baya pati teka.
4. Yan
hana tangis karunguaning wang makweh ritatkala wengi cekcek maswara ring kayu
umug, mwang dok maswara tan pegat – pegat rahina wengi, asu anglulu angalip
rikala wengi, mwang tawan masabda Kalaning wengi kadi wang manangis sigsigan,
ika kabeh makacihna pangatag I Bhuta Kala Pati.
5. Yan
hana Sang Ratu angwangun Karya Yadnya mamuja Dewa mamuja Bhatara mwang Bhuta
Yadnya. Katiben dening wutpata ngalinus dening panbayu Bajra wagyut
angrempakaken ikang umah mwang meru prasada pasimpenaning Arca, sahananing
Palinggih Dewa mwang Pralingga Arca mwah Pitara yogya maprayascita angaturaken
utpeti, saji ring Bhatara Suyra ring Bhatara Drawa Rsi ring akasa, apan sira angawe
durmanggalaning bhumi masangsipteng bhawana, bhakti utpetine luwirnya : saji 2
soroh, genep saupecaranya, wangunan sanggar tawang sowing, lumekas Dhang Guru
amuja saha parikrama ngastawa Surya, Mantra :
Ong Surya canam drwem Dewam
Surya sakala carinem
Brahma parbwata baswaram
Locanem jagad Indranam
Dewa Dewa Guru Dewam
Drawa Surya maha lodram
Artanam sudha bhuhlokam
Sarwa Nara pratistanam
Om Sidhi Swasti ya nama
Pukulun Sang Hyang Surya Candra
Lintang Teranggana
Makadi sira Bhagawan Drawa Sakti
Hulun angaturaken saji, urip, pun
Manusaning hulun, tan amanggih hulun Upadrawa de Bhatara.
Mwah yan hana durmanggalaning jagat mwang Sang Ratu katibening gering
kabaya-baya ngaran, apa ta luwirnya, makadi :
1. Yan
Kahyangan Sang Ratu karubuhan taru agung, yadian katunuan api tan pantara,
mwang hyan hana Arca Pralinggan Dewaning pasembahanya runtuh saking
pasimpenang, malih yan sahananing karya utama katiban bayu bajra angrempak
wawangunan luwirnya ring genahing yadnya ika, yan hana mangkana kadi ucaping
arep ikang utpata sinalih tunggilnya tan urung amanggih baya pati teka ring
Sang Ratu.
Age pinahayu wangunan sanggar akasa ring geger pabantennya :
o Suci 2 soroh geneping pasaji
o Ring sor sasayut prayascita, lis durmanggala, sorohan genep, suci.
o Nunas tirta winadahan syur mas, syus tembaga, syur selaka, madaging toya Mpul, toya Mangening, toya Sudhamala, genep saupakaranya, sami katur ring Bhatara Surya Candra, mekadi Sang Hyang Drawa Rsi Sakti, apan sira ngawe ala ayuning bhawana magawe siptaning Manusa Loka. Mwang agawe durmanggalaning Jagat sira Sang Hyang Drawa Rsi angideraken lakuning Sang Hyang Surya, mangulon, mangalor, mangidul. Ika mangde sira amunah alane sarira.
Pangastawanya:
Ong
Surya Jagat pati Dewa
Surya Netram tri bhuhlokam Druwen
Dewam Maha Sakyam
Brahma Surya Jagat patyam
Ong
Bhagawan Drawa Astu nityam
Wahanam
Surya lantaram
Rupa
krura naga rupam
Wisnu Dewa masariram
Ong cakra drasanya wahanam Mega
ya mega Kresna twam
Warsa
sarira arnawam
Ayanam Surya antaram
Ong
Agni jwala Rudra Murtyam
Surya teja maha tiksenam Bhagawantu drawat maham Ayanam Surya antaram
Pukulun Bhatara Siwa Raditya Manusanira neda nugraha Kadirga Yusa teka Kagelehan sarwa Dewa Sarwa Dhurga sarwa Bhuta
Maluwi hening jati tan pateleteh Mwah yan hana Durmanggalanibng Jagat Nugraha hulun tan kataman rogha upadrawa De Bhatara sowang-sowang
Mwang watek kingkara Bhuta tan hana mangsa hulun
Om Sidhi Rastu ya nama swaha
Duluranya panglukatan nawaratna.
Nihan durmanggalaning Jagat ngaran,mwah sahananingdurmanggalaning
Jagat luwirnya :
1. Boran
manjing ring umah
2. Yan
hana Hyang lalah tur anginem we ring kadatuwan
3. Yan
hana karubuhan taru agung
4. Yan
hana lindu titir, cihnaning jagat rusak perang sumulur
5. Yan
hana wintang dupa metu ring akasa, maka cihnaning Sang Brahmana utama lina
6. Yan
hana luwah mageng luwirnya : udan makecegan, rubuh ikang wreksa kahili dening
luwah adres, tekaning segara urugan, cihnaning lina Sang Ratu ring rana kriya
7. Mali
yan lulut kanaka ring kadatuwan atawa ring tegal, sawah, ika cihnanya
durmanggala ring Sang adruwe umah mwang tegal sawah ika
8. Yan
hana kroda ageng ring paseban Sanmg Ratu sinaputan lungsir putih, cihnaning
Sang Ratu rusak, awiwilan ring pada samanya.
9. Yan
han bayu maderes angambekaken grehaning
Sang Ratu, cihnaning Pralaya ring perang
10. Malih
yang hana durmanggala rudira tan pesangkan ring kadatuwan , ring perempatan
kunang, cihnaning Jagat rusak
11. Yan
han hudan sega, cihnaning Jagat sarang
12. Yan
hana asu anglulu angalup rahina mwang wengi, ika wasananing Jagat rusak, wang
kabeh kena gering kabaya-baya Ayuwa tanprayatna Sang Bhujangga Aji angambil
ikang rat, lamakane pageh urip ikang Jagat Sang Ratu ayuwa ngulahaken kasukan
kewala
13. Mwang
yan hana dok aperang lawan dok, asu aperang lawan asu mwang kumatap kumitip
padha musuh-musuhan lawan rowangnya.
ika kabeh tengeraning Jagat rusak
ring baya pati tan pegat ling Bhagawan Gangga angajaraken utpatining Jagat ring
Sang Bhuhpalaka ring rat, mungguwing Sastra sawedrestining Jagat hala kalawan
hayu, aje angliwar ring sawelas eri age wangunin pangupakara.
Yan liwar saking rika sampun
kacatreng Kala
Ane pamahayunya yan sira arep
Kadirgayusan luwirnya :
• Gawenang
pamrascita ring Jagat
• Angadeaken
sanggar tutuwan ring panguluning Desa
• Yaning
utama maguling pabangkit, yaning madya kewala masorohan, maprayascita
durmanggala agung. Sane nista kewala sasayut prayascita durmanggala
• Panglukatan
gawenan awakta dewek
• Sajatma
kabeh sami pada maprayascita mahening-hening
• Angilangaken
malaning Jagat mwang sarira.
Malih yan hana rudira sagenahnya ring desa pakraman, ngaran
cihnaning baya teka sasab marana galak, kapati-pati wang katiben utpata
mangkana, desa tanpa guna, murdewa malalis saking palinggihan ira, bayuning
wang kret antuk Sang Hyang Kala Mretyu.
Mangke kayatna akena de Sang Bhujangga Aji niti sedana halaning bhumi,
yan mahyun kadirgayusan, pamahayunya :
• Caru
asu bang bungkem winangun urip
• Itik
blang kalung
• Caru
sawang amanca warna genep
• Satu
wiring kuning, Itik mbelang kalung,Kucit butuahan pada mesambleh
• Nasi
tri warna, dadi 3 gibung
• Uyah
areng, bawang jahe
• Siratten
getih penyambleh ika
• Patabunhya
arak sakreci
• Sega
agung dena genep
• Ngadegan
tutuwan, munggah suci 2 soroh genep sadulurannya
• Ring
sor gelarsangan
• Penglukatan
• Sesayut
durmanggala
• Sesayut
meadan-adan 7 tanding
• Ring
pekurenan sowing-sowang, sesayut pageh tuwuh
• Panukun
jiwa ring Sang Bhuta Sapuh Jagat :
sasantun sarwa 6 genep dadi asok artha 60.000
• Banten
pangenteg ghumi : tumpeng 9 warna dadi awadah, sata brumbun lemaran, katipat
pandawa tulung urip 9, tulung manak mina 9, panaknya anuting urip panca warna,
kawangi 9, muncuki dadap 9, tunjung 9 katih, kawangen majinah manut uriping
sapta wara, di tengahnya pejati rayunan Aedha Nare Swari
• Malih
pangenteg katur ring kahyangan sowingsowang bantenya : sesayut pengambeyan,
prayascita mwang palinggih katur ring kahyangan, ring sanggah paumahan ngaturan
sasayut pageh tuwuh, atma teka ,bayu rawuh, tunas an tirta panglukatan ring
Sang pamuput karya, sasyut ika tatabakena sapakurenan
Yan hana durmanggala Jagat ghumi Sang Ratu katiben gering anda kacacar ngaran kadulurang prawesaning Jagat, netan yogya yogya teka ngaran, ika cihnaning baya pati teka, gering kamranan, teka saking wisya Sang Hyang Bharuna aweh lara, yan mahyun kadirgayusan haturan labaan ring lumbung Sang Hyang Bharuna, melabuh gentuh ngetahun, maduluran jauman sapupute.
Yan hana kali halah atawa Hyang lalah ring hawan humidering werat mare agung, anyakre ring desa pakraman ika cihnaning baya pati teka.
Yan hana lulut ring grahanya, sapenagngkanya, ika cihnaning Jagat kameranan, yan hana mabang ikang hudan ika pracihna Pralayaning Jagat. Prayatna Sang Rumaksa Jagat, yan mahyun kadirgayusan wenang sira ngarcana Sang Hyang Drawa Rsi. Setata Ida tunasicain mangda angurip ikang rat.
Pracaruning saluwir durmanggalaning
Jagat manista, madya, motama :
• Ikang
motama ngadegan sanggar rong 3, caru ring sor makebo genep sadulurannya,
satingkahing caru manca
sanak
• Ikang
madya ngadegan tutuan agung carune ring sor mahulu sampi genep sadulurannya
manut madya
• Ikang nista kewala masanggah tutuan, ring sor pebangkit, caru ne ring sor mahulu asu bang bungkem, genep sadulurannya manut nista ika.
Malih ngaturan pengenteg linggih ring Dalem ring Bale Agung mwang ring Puseh mwang ring Kahyangan sowing-sowang banten suci pada masoroh, sajatmane kabeh pada magumi sudha bantenya : sesayut pangambeyan, prayascita durmanggala, katur ring Kamulan. Saupekara ika wenang Sang Pandhita amujaning. Yan tan samangkana tan prasida arcanya matemahan rug ikang rat.
Mali yan hana apuwi tan pantara, dadi iya mwah sipta Widhi linus tanpantara mangrusak ring Kahyangan, ika cihnaning hala tan penaur sot ring Kahyangan wenang ngaturan Guru piduka.
Yan katiben utpata mwah salah wetu
ring Kahyangan mwah tan sama tekeng samanya, yadiapi sarwa paksi sarwa pasu
sarwa pati kunang, mwang ring Pretiwi, mwang ring Akasa nibening Kahyanang ika
atianta kahala ikang rat, yan ring pangabaktyaning bhawana, yan panembahan Ratu
ika cihnaning durbiksa ikang rat, yaning tan pegat tumpurikang bhawana rwa,
Ratu, Mantri, Hunggawa, Wadwa mati akweh, Satru magalak, Ratu rusak tekeng
pasawahanya tan dadi asing tinandur sarwa geseng marana tikus pada galak, sasab
galak patik wenang-wenang akweh mati, salwiring tibe ring kahyangan kocaping
arep, yan mangkana wenang sira amangun karya mamungkah, wenang malik sumpah
manca tawur. Jatmane sami ngaturan suci 3 soroh ring Dewane ring Kahyangan ika
wenang malis kasegara ngilangan letuhe
ring jagat, tur maprayascita, malih tigang dina karyane sami pada ngaturan
pangenteg ring Widhi, mwang sanggah paumahane ngaturang ajuman putih kuning,
daksina pada ngaturan pawangsuhan.
Nihan
widhi Sastra angajaraken Durmanggala, ngaran, luwirnya :
1. Karubuhan
sanggar
2. Karubuhan
lumbung
3. Umah katunuan apwi tanpantara
Yan hana wang katiban utpata
mangkana, baya ika ngaran gering tan pegat, wikara tan pegat, cendekang yusa,
lungsur suka-sukan, Dewa melalis, age pinahayu, aje angliwarin dasa eri, yan
liwar ring samangkana tan sida. Pamahayunya :
• Sesayut
pengambeyan
• Pras
• Panyeneng
• Pajati
• Suci
ring Pura Bale Agung
Sira pada abersih ring sarwa ning, pamrayascita sasayut durmanggala, mangkana kramanya
Nihan pracaruning durminitha, ngaran saluwirin durmanggala luwirnya
:
1. Karubuhan
sanggar
2. Karubuhan
lumbung
3. Kepanjingan
buron alas
4. Kepanjingan
kukuwung
5. Kalebok
amuk
6. Kesambering
gelap
7. Kagepok
linus
Maka sedana upakaranya,
sama kaya tingkahing caru manca sanak
wecara mili,
pamrayascita bhumi, nabdabang desa, ring prempatan genahing caru, yan ring sasanggaran
rong 3 munggah suci dena genep saha widya catur.
Yan ring kuwunya
sowang mabanten sesayut
pengambeyan prayascita durmanggala ngaturan
pengenteg. ring sanggarnya munggah
:
• Suci
• Daksina
• Canang
rayunan putih kuning
• Panglukatan
tan hana nawa ratna
• Luwiring
toya : tirtha Empul, tirtha Salukat, tirtha Mangening, tirtha Pakerisan,
mangkana kwehing toya.
• Keasren
de Sang Pandhita.
Nihan wang karubuhan
lumbung, kaguguran sanggar, katunuan apwi tanpantara ngaran, kagenahin
Bhuta Jagat ika, pamali ghumi agenah ring karang age pinahayu, yan tan pinahayu
gering tan tuna-tuna, wicara tan telah-telah, ne mebaya pati, cendek yusa rereg
kasukran, Dewa malalis upadrawa mali saking kawitan upakaranya sabanen 11 eri,
yan liwar sampun kacatreng Kala. Maka sadana upakaranya luwire :
• Malukat
Manawa ratna
• Ring sanggara banten panglukatan, dandang isuhisuh dena genep, sesayut durmanggala, prayascita, pengambeyan, pras, panyeneng
• Sang
Pandhita aturane angastrening.
Malih
yan kelapa sinabering gelap, gelap ring umah, pejah ikang kelapa ngaran,
wenang pinah ayu maka sedana upakaranya :
• Caru
manca sata
• Malukat
• Guling
pabangkit asoroh
• Toyanya
30 kecoran
• Sesayut
meadan-adan mewadah
• Penyapuh
lara
• Toya
pancoran ika :
o Toya
Empul o Toya
Sageni
o Toya
Sasih, cangkirnya kinasturi
• Kuskusan
pring gading
• Sibuh
pepek nyuh gading
• Daksina
• Suci
Upakara inucap katur ring Hyang Guru Kamulan.
Malih
yan hana wang Rare mrem ring salu, kesakinin olih ayam manuk letuh
pekarangan ika ngaran, wenang carunin dening :
• Guling
pabangkit
• Adeg
akena sanggar tutuan, mapanggungan mapenjoran, ring tutuan munggah suci 2
soroh, ring panggungan 1 soroh
• Ring sor suci genep, itik belang kalung, asu bang bungkem, sate manca warna. Sami mabayangbayang. Ring tutuan munggah tapakan, rantasan, sepanunas tirhta ring Bhatara Surya, sesantun, prayascita durmanggala manca Brahma nunas urip ring Bhatara Surya.
Malih yan sata asaki ring salu, sono asaki ring longan, nature kaletuh kepanjingin dening sata tur pejah kayangannya kabutan dening sata, karang kalulutan, ambung-ambung magenah ring papayonan, kayangane kalinggihan Bhuta Pisaca pangupakarane kadi ajeng.
Yan hana kadangdangan, karubuhan taru tur rubuh kakayonan, kaya sander kilat, lombong cacad atawa pungkat, gering tahunan, pangupakaranya kadi arep
Yan
hana karang katibaning lulut pamahayunya :
• Kawisan
bang mawadah ngiyu hanyut hakena ring luwah
• Canang
geti-geti
• Biyu
mas
• Canang
tubungan
• Nunas tirtha ke Dalem
Malih yan han salah wetu sata mabatis telu, mabatis aneh, mabungut asibak, durmita salah wetu ngaran, taru rempak tanpa sangkar, Kahyangan runtuh, ika sami durminitha wengan acaru ring natar ngadegan sanggar tutuan, panggungan sregep kadi arep upakara ika
Yan biyu embut di
punya, jaka, nyuh mecarang, pajenengan runtuh karas runtuh, bingin rempak,
pungkat wenang age pinah ayu pamahayunya kadi arep
Yan ambung –ambung magenah ring payonan, yan kalulutan,
pamahayunya :
• Sata
ireng matingkag ring tundun
• Tumpeng ireng manut urip sapta wara
Carune karang kadurmitan kadangdangan, katikelaning pamipisan
lesung panudanya, caru akena sawong kedungan kumerut (wenang tekaning antiga)
pet pinaka caru, ikang sawung olah winangun urip :
• Sate
• Calon
• Papecel
• Tis
• Rumbah gile genep
Genep olahannya mawadah tempeh
anyar ngiu merajah Rsi Gana madaging tumpeng ketan bang ireng, sedah woh genep,
iwak terasi, bawang jahe, sekul sapunjung iwak linembaran tetukuan arga aji 25
sesuruh apon 25, sesari jinah 225, lawe satukel, bras akulak, gedang, kayaba,
nyuh, sedah woh bancangan, genah acaru ring akarubuhane.
……….oo0oo……..
Puput